Tkactwo

W sztuce ludowej naszego kraju tkactwo zajmuje jedno z czołowych miejsc. Jest ono prastarą, powszechną i tradycyjną twórczością zbiorową o wyraźnych cechach artystycznych. Wśród tkactwa ludowego poszczególnych regionów Polski ciekawą pozycją stanowi tkactwo opoczyńskie, wyróżniające się bogactwem tkanin o oryginalnych kompozycjach barwnych, samodzielnością wzorów i nieco odmienną techniką tkacką. Ludowe tkactwo w opoczyńskim tak jak w innych częściach kraju ma bardzo stare tradycje. Najstarsze wzmianki w literaturze wspominające o ludowych tkaninach tego regionu nawiązują do XVIII w.

Tkactwo wiejskie było najczęściej zajęciem sezonowym uprawnianym głównie przez kobiety, a umiejętności tkania przekazywano z pokolenia na pokolenie. Prawie w każdym domu znajdowało się krosno, na którym wytwarzano tkaniny, wykorzystywane później do szycia ubrań i materiałów dekoracyjnych.
Tkaniny opoczyńskie wyrabiane były głównie z tworzyw własnych, tj. przędzy lnianej i wełnianej. Dopiero w drugiej połowie XIX w. zaczęto używać kolorowej wełny. Surowce te barwiono, korzystając z naturalnych barwników roślinnych oraz innych naturalnych składników.

Czytaj więcej

W najstarszych wyrobach przewagę miały tkaniny płócienne. Tkaniny sukienne i wełniano-lniane były przeznaczone na ubiory wierzchnie. Najstarsze tkaniny były jedno- i -dwubarwne. W drugiej połowie XIX w. na skutek rozpowszechniania się barwników anilinowych liczba kolorów wzrosła. Wówczas wyodrębniła się tzw. moda, czyli zestaw prążków w układzie symetrycznym oraz tło czerwone, na początku XX w. pomarańczowe. W czasach obecnych pasiaki mają układ o barwach tęczowych. Bujny rozkwit kultury materialnej wsi opoczyńskiej, a tym samym rozwój tkactwa ludowego, spowodowany został zniesieniem pańszczyzny w 1864 r. Tradycyjny strój ludowy wykonany z własnoręcznie utkanego płótna i materiałów wełnianych był bardzo trwały i przystosowany do warunków życia na wsi.
W Opoczyńskim obok tkactwa wiejskiego istniało tkactwo miejskie, które również wywierało wpływ na rozwój techniki, wzorów i barw w tkaninie ludowej.
Na rozwój opoczyńskiego tkactwa ludowego, a w szczególności na rozszerzenie skali kolorystycznej w tkaninach wpłynęły farbiarnie wełny i drukarnie płócien, które po powstaniu listopadowym otwarto w Drzewicy, a później w Opocznie.
Tkactwo opoczyńskie posługiwało się w zasadzie surowcem wyprodukowanym na miejscu, we własnym gospodarstwie, tj. wełną, lnem i w niewielkiej ilości konopiami. Początkowo przędziono na wrzecionie, co zabierało wiele czasu. Dopiero od XX w. pojawiły się ułatwiające pracę kołowrotki.
Najpopularniejszy rodzaj tkaniny opoczyńskiej – pasiak – znany był od bardzo dawna, a przynajmniej przez cały wiek XIX, co stwierdzić można na podstawie rycin, literatury i zachowanych fragmentów tkanin.
Rozwój i los tkactwa opoczyńskiego wiązał się bezpośrednio z rozwojem regionalnego przyodziewku i na odwrót: przyodziewek uzależniony był od regionalnego tkactwa.

Ważną rolę odgrywały farbiarnie. Uprzędzone nici zwijano na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości pasm, później oddawano je do „falbierza”. Uzyskiwano różne barwy, które miały ciekawe nazwy, np. zielony, zgniły, jasnozielony, wściekły, fiołkowy, bladoniebieski, lekstrycny, lachmusowy, cielistopunsowy, ciałowy, piaskowy, gunsiontkowy, krymowy, żółty, corny. W tkactwie opoczyńskim istniała również pewna „moda”. Tło tkaniny zwano „dnem”, a prążki „brążkami”. Strój latem i na co dzień był przeważnie lniany, natomiast zimą i „od święta” wełniany.

Oprócz tkactwa odzieżowego popularne było tkactwo dekoracyjne. Tkactwo dekoracyjne to przede wszystkim wełniane nakrycia na łóżka, tak zwane „dywany”, często ozdobione wełnianymi koronkami.
Istotną rolę w przedłużeniu żywotności opoczyńskiego tkactwa odegrała „Opocznianka”, Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego powstała w 1949 r. Wykorzystując potencjał tkacki tkwiący w regionie, swoją działalność oparła na tkaczkach chałupniczkach posiadających własne warsztaty tkackie, na których z powierzonego surowca wykonywały tkaniny na narzuty wełniane i stroje ludowe, posługując się własną inwencją twórczą zgodnie z tradycją swoich wsi, co pozwoliło „Opoczniance” na zgromadzenia bardzo bogatej kolekcji tkanin pasiatych oraz krajek wełnianych (tzw. strączków) do zawiązywanie zapasek.
Wraz z pojawieniem się „Opocznianki”, która zapewniała zbyt wyrobów, sztuka ludowa przestała służyć tylko mieszkańcom wsi, zaspakajając także potrzeby miejskiego odbiorcy. W połowie lat 50. spółdzielnia rozszerzyła swoją działalność o skup wytworów od okolicznych twórców ludowych, a więc pisanek, wycinanek, koronek, pająków i haftów – głównie koszul i chustek. Zapewniając zbyt na te wytwory, przedłużyła żywotność tychże dziedzin sztuki, które zaczynały tracić swoją funkcję w środowisku wiejskim, a cieszyły sie coraz większym zainteresowaniem wielkich miast.

Przemiany ustrojowo-gospodarcze lat 90. XX w. zapoczątkowały upadek „Opocznianki”, a wraz z nią upadek tkactwa ludowego.
Obecnie w regionie opoczyńskim czynne są tylko dwa tradycyjne krosna ręczne (wieś Brzustówek), na których tkaczki tkają głównie tkaniny na zapaski do pasa. Tylko trzy krosna ręczne posiada również firma „Pakos”, która kupiła „Opoczniankę”. W Opocznie istnieje również firma „Folk-Art” z kilkoma krosnami ręcznymi, na których tkaczki wykonują tkaniny wełniane różnych regionów, w tym również tkaniny opoczyńskie.

Hafty

Haftowanie w Opoczyńskim nazywają „wysywaniem”, a nici służące do jego wykonania „zopołem”. Najdawniejsze hafty były wykonywane nićmi lnianymi własnej produkcji, farbowanymi domowymi sposobami. Wyszywaniem zdobi się męskie i kobiece koszule. W męskich najczęściej ozdabiane są kołnierzyki i mankiety, a w kobiecych przyramki i mankiety. Duże znaczenie hafciarstwo miało w tradycyjnym wnętrzu izby opoczyńskiej. Niewątpliwie wiele malowniczości i uroku dawały izbie pięknie zasłane łóżka, przykryte dywanami. Hafty stosowane są zarówno jako element zdobniczy, jak i użytkowy.

W hafcie opoczyńskim ze względu na techniki wykonania można wyróżnić dwie zasadnicze grupy:
Haft liczony – na płótnie samodziałowym ornament wykonany tą techniką składa się z linii prostych przebiegających pionowo, poziomo i ukośnie. Techniką haftu liczonego wykonywano takie ściegi, jak: przewlekany ścieg „przed igłą” i „za igłą”, „stebnówka”, półkrzyżykowe i krzyżykowe.
Haft nakładany na tkaninę, czyli haft płaski.
Najstarsze hafty to proste stebnówki. Wykonywane za pomocą prostych ściegów jednobarwnych, białych lub czarnych oraz dwubarwnych, o czerwonych i czarnych zdobieniach.

Motywami zdobniczymi były rozmieszczone symetrycznie figury geometryczne – trójkąty, romby, gwiazdki. Z czasem zaczęły pojawiać się ornamenty roślinne, a w nich płatki, kwiaty i gałązki zazwyczaj rozmieszczone symetrycznie i rytmicznie. Obecnie najbardziej powszechny, uznawany za najbardziej charakterystyczny dla opoczyńskiego, jest haft krzyżykowy.

Wycinanki

Wycinanka jako ozdoba izby znana już była w II połowie XIX w. Wycinanki naklejano na belki przy suficie i na ściany izb, wokół świętych obrazów, okien i nad drzwiami. Wycinankami figuralnymi dekorowano ścianę pod półką, na której eksponowano talerze. Sztuka wycinania przekazywana była z pokolenia na pokolenie.

Rodzaje i formy wycinanek opoczyńskich:

Firanki – bibułkowe, białe wycinanki na okna.
Kwadraty – wielobarwne i jednobarwne.
Opoczyńskie rózgi.
Podobnie jak kwadraty, w starej wersji są wielobarwne, zdobione poprzez doklejanie drobnych kolorowych elementów. Rózgi nowsze są jednobarwne.
Wycinankarki wybierają czyste, intensywne kolory. Upodobały też sobie czerń, która w połączeniu z precyzyjnym cięciem daje graficzny wręcz efekt.
Ziela wycinanki jednobarwne (zielone) o sylwetce liścia zdobione pomponikami z bibuły.
Serca – forma ozdoby papierowej w kształcie serca o średnicy 20 cm, wypukła, obrzeżona paskiem gofrowanej bibuły i wyklejona wycinankami z motywami w różnych kolorach.

Współcześnie opoczyński kwadrat jest najczęściej jednobarwny. Starsze wycinanki wzbogacane były doklejanymi, prostymi elementami kolorystycznymi. Dominuje w nich ornamentyka ażurowa. Spotyka się także motywy roślinne, zwierzęce, antropomorficzne oraz geometryczne.

Pająki

Pająki to tradycyjna forma zdobnicza wnętrza mieszkalnego, wykonana z łatwo dostępnych surowców miejscowego pochodzenia, takich jak: słoma, fasola, groch, pióra, wełna oraz z bibułki i papieru. Zwyczaj zdobienia wnętrz pająkami poprzedzało zawieszenie w izbie w okresie świąt Bożego Narodzenia tzw. „światów”, klejonych z poświęconych opłatków.
W regionie opoczyńskim występuje kilka rodzajów pająków, m.in.: pająki kuliste, tarczowe, promieniste, świecznikowe i ostrosłupowe.
Pająki kuliste, zwane inaczej „sowy”, są najstarsze i mają najprostszą konstrukcję. Składają się z jądra, które stanowi glina. W jądro wbija się promieniście kawałki słomy, które na końcach ozdabiane są kolorowymi bibułkami lub papierem.
Pająki tarczowe składają się z kwadratowej tarczy, która przeplatana jest kolorową wełną. Na nici nawlekane są słomki i „motylki” z bibuły.
Pająki promieniste wykonane są z łańcuchów rozchodzących się łukowato od punktu, w którym zostały przymocowane do pułapu. Są wykonane z kawałków słomy, kolorowego papieru i kawałków wełny.
Pająki świecznikowe zbudowane są z drewnianej obręczy owiniętej postrzępioną na końcach bibułką. Od niej odchodzą w górę nici z nałożonymi na nie ziarenkami grochu. Końce tych nitek zawieszone są w dół obręczy i ozdabiane kawałkami bibuły.
Umiejętność konstruowania pająków nie jest obecnie tak powszechna jak wycinankarstwo.

Pisanki

Najwcześniejsze wzmianki o pisankach odnoszą się do X w. Utrzymuje się również pogląd, że znane były już Słowianom w końcu IX w. Pisanki pełniły niegdyś znaczącą rolę w obrzędowości. Posiadały pewną symbolikę w panieńskich zalecankach, a także określoną funkcję w magii i kulcie zmarłych. Wykonywano je w okresie wiosennym, z okazji Świąt Wielkanocnych. Nikt nie może sobie wyobrazić Wielkanocy bez pisanek. Jajko jest podstawowym atrybutem tych świąt. Pisanki z Opoczyńskiego są niewątpliwie najładniejsze. Wynika to nie tylko z ich bogatego wzornictwa, ale także z istotnego znaczenia społecznego i obrzędowego. Pisanki wykonywane są techniką batikową. Najpierw nanosi się odpowiednim pisakiem wzór woskiem (czynność tę określa się mianem „pisania”), a następnie jajko jest barwione. Po usunięciu wosku uwidaczniają się motywy zdobnicze w kolorze skorupki. Pisanki mogą mieć wzór w układzie poziomym (szlaczki) i kompozycję pionową (duże motywy na przeciwległych ściankach jajka). Motywy zdobnicze tradycyjnych opoczyńskich pisanek są bardzo różnorodne – geometryczne, roślinne, a także antropo- i zoomorficzne. Wśród motywów geometrycznych znajdują się: „płotki”, „pazurki”, „krzoki”, „sosenki”, „palmy”, a wśród antropo- i zoomorficznych: „dzieuski”, „choposki”, „ptoski”.

Wyroby bibułowe

Charakterystyczną ozdobą domowego ołtarzyka zarówno małego, na półce zawieszonej na ścianie, jak i większego, na stole, były dwa symetrycznie umieszczone bukiety na patyku (rózgi).
Mistrzostwo poszczególnych kwiaciarek przejawia się w doborze kolorów i w formowaniu pojedynczych kwiatów, a przede wszystkim w komponowaniu z nich większych dekoracji. Kompozycje takie miały różne zastosowanie. We wnętrzu mieszkalnym najbardziej zdobnicza była galeria obrazów świętych obramowanych bibułkowymi „koronkami”. Barwne kwiaty z bibułki dodawane są do różnego typu pająków, palm wielkanocnych, wieńców dożynkowych i jako różnego rodzaju akcesoria weselne. Często przyozdabia się nimi przydrożne kapliczki. Rodzaj wykonywanych prac uzależniony jest od inwencji twórczej danej osoby. Prace te wykonują nie tylko osoby mające duży dorobek twórczy, ale również osoby z młodego pokolenia, których przybywa z roku na rok.

Rzeźba ludowa

Dawna rzeźba nawiązywała do tematyki sakralnej. Najczęściej były to kapliczki przydrożne z umieszczoną w niszy postacią świętego. Dominowała postać Chrystusa Frasobliwego, czasem postać Chrystusa Ukrzyżowanego, Chrystusa z otwartym sercem, Matki Bożej, św. Jana Nepomucena, św. Floriana. Później rzeźbiarze rozszerzyli zakres prac na tematykę świecką, przedstawiając sceny rodzajowe z życia wsi, postacie znane z własnego otoczenia czy postacie historyczne. Rzeźby wykonywano najczęściej w drewnie lipowym. Były to rzeźby pojedyncze, wielopostaciowe, w formie rzeźby pełnej lub płaskorzeźby. Niektóre posiadają barwną polichromię.